ابن ميثم البحراني ( مترجم : صاحبي )
88
شرح مئة كلمة لأمير المؤمنين ( ع ) ( فارسي )
بودن سالم بودند آن حكم به دست نيامد جز اين كه روى دادن اين كار بطور فراوان از امورى است كه دور بودن آن را بر طرف ساخته و دوستى آن را تضمين كرده است . امّا بيان سبب وقوع خبرهاى غيبى بطور تفصيل بر دو مقدّمه نهاده شده است . مقدّمهء اوّل در جاى خود ثابت شده است كه عقول و ارواح آسمانى و فلكى جزئيّات را مىدانند ، ليكن عقول ، آنها را به صورت كلى و ارواح به صورت جزئى مىداند چون همهء امور جزئى در رشتهء نياز ، به عقول ختم مىشود . و اگر به علت چيزى علم حاصل شود لازمهء آن عالم شدن به معلول است و نيز ثابت شده است كه براى فلك نيروى جسمانى است كه جزئيّات را ادراك مىكند . و ثابت شده كه رويدادهاى مادّى مستند به پيوندها و حركتهاى فلكى است . و نيز ثابت شده كه آن حركات نشأت گرفته از نفوس جسمانى است و ثابت شده كه آگاهى به علت سبب آگاهى به معلول مىشود . از مجموع اين مطالب لازم مىآيد كه نفس فلكى به تمام جزئيّات اين جهان و آنچه در آن پديد مىآيد آگاه باشد و نيز ثابت شده است كه براى فلك علاوه بر اين نفوس جسمانى نفسى مجرّد است كه علاقه اش با آن جسم علاقهء انطباع نيست تا همهء جزئيّاتى كه در اين عالم پديد مىآيد در آن نقش بندد ، بنا بر اين در عقول و نفوس فلكى مجرد و مادّى جزئيّات نقش بسته است . مقدّمهء دوّم : اين است كه نيروهاى آدمى قدرت دارند كه از آن مقدّمات علوم را به دست آورند توضيح آن با آوردن مقدّماتى است . مقدّمه اوّل اين است كه نيروهاى انسان يكديگر را جذب مىكنند پس نفس موقعى كه سرگرم اداره كردن نيروى خشم است قدرت ندارد به نيروى شهوانى توجّه كند و عكس اين مطلب هم صادق است و چون حسّ باطنى به حسّ ظاهرى سرگرم شود عقل ، قدرت ندارد كه حسّ باطنى را به كار گيرد . پس نمىتواند نيروى مفكَّره را به خدمت گمارد . همچنين هر گاه نفس به كارهايى كه مخصوص اوست سرگرم شود او را باز مىدارد از اين كه در كارهايش از آن نيروها كمك بگيرد بدين سبب وقتى نيروها به كار مهمّى كه ويژهء نفس است كمك مىكنند نفس از كار مخصوص خود غافل مىشود و آن را ترك مىكند . مقدمهء دوّم ماهيّت حسّ مشترك را قبلا دانستيم و نيز معلوم شد كه صورت محسوساتى كه به وسيله حواس پنجگانه ادراك مىشود در آن نقش مىبندد زيرا اين محسوسات وقتى نقش بستند مشاهده مىشوند گر چه وجود خارجى نداشته باشند و با مثالى كه زديم حسّ بينايى قطره هاى باران را خطَّى مستقيم مىبيند ، آن را توضيح داديم .